Śląskie legendy mówiące o tym, co kryje w sobie bezkształtna wodna materia…
Człowiek jest istotą stadną, która od zarania dziejów pragnęła funkcjonować w większej społeczności, ustalać hierarchię i za wszelką cenę uporządkować świat. Potrzeba ta wynikała z chęci zapewnienia sobie psychicznego komfortu i poczucia bezpieczeństwa. Dlatego też ludzie pragnęli nazywać to co ich otaczało, wyjaśniać różnorodne zjawiska i znaleźć racjonalne wytłumaczenie, dlaczego pewne rzeczy dzieją się tak a nie inaczej.
Mimo tego, iż każdy region ma swoją własną historię, kulturę i obrządki, to we wszystkich zbiorowościach funkcjonują przekonania o pochodzeniu świata i zamieszkujących go istot, teorie dotyczące zjawisk naturalnych i nadprzyrodzonych. Poszukiwanie odpowiedzi na podstawowe pytania nadawało sens istnienia i przyczyniło się do budowania wierzeń i tradycji, które stały się podwalinami wielkich cywilizacji. Od zarania dziejów każda społeczność miała bowiem własne przekonania antropogeniczne i kosmogeniczne, które pozwalały umiejscowić człowieka we wszechświecie i nadać sens jego jestestwu.
WSPÓLNY KULTUROWY MIANOWNIK
Jednakże człowiek stanowi również zbiór sprzeczności i pomimo chęci racjonalizowania rzeczywistości posiada fantazję, która uzupełnia luki w wiedzy i pozwala wyjaśnić to, czego umysł nie jest w stanie ogarnąć. Stąd też każde zjawisko, jakie nie miało sensownego wytłumaczenia definiowane było inaczej. Tak właśnie powstawały wierzenia, mity i legendy przekazywanie z pokolenia na pokolenie.
W legendach śląskich obecne są postacie o przerażającej naturze i złych intencjach, które upatrywano jako przyczynę ludzkich nieszczęść. We wcześniejszych artykułach wskazaliśmy różnicę między Wodnikiem i Utopkiem. Tym razem również pragniemy zestawić ze sobą byty związane z wodnymi odmętami.
CZARUJĄCY DEMON I UWODZICIELSKI TANIEC ŚMIERCI
Śledząc regionalne przekazy możemy natknąć się na opisy istot, które odpowiedzialne były za śmierć młodych mężczyzn. Z reguły, gdy w niewyjaśnionych okolicznościach woda pochłonęła urodziwego młodzieńca, mówiono o uwodzicielskim działaniu Rusałek, które czasem nazywano również Brzeginiami lub Boginkami. W mniemaniu prostych ludzi, były to żeńskie demony, które nęciły mężczyzn swoją piękną postacią i kuszącymi kształtami. Ich nienaganna, filigranowa postura i niezwykle uwodzicielskie spojrzenie wabiło młodzieńców, którzy najczęściej padali ofiarą ich zabaw i igraszek, wdając się w śmiertelny taniec, pozbawiający ich tchu. Rusałki często przedstawiane były jako kobiety o pięknych włosach z wplatanymi kwiatami lub wiankiem na głowie. Rzekomo w ich czarnych oczach można było utonąć. Wypełniała je bowiem miłość i tęsknota za utraconym uczuciem.
DEMON ZRODZONY Z MIŁOSNEGO NIESPEŁNIENIA
Wedle ludowych przekazów Rusałką, czy też Boginką stawała się niespełniona uczuciowo dziewczyna, która popełniła samobójstwo rzucając się w wodne odmęty, bądź zmarła młodo – tuż przed ślubem lub zaraz po nim, zanim zaznała prawdziwej miłości i życia w małżeństwie.
Rusałki specjalizowały się także w zagadkach, które najczęściej pozostawały bez rozwiązania. Napotykając tą wręcz mityczną, onieśmielającą istotę mężczyzna miał dwa wyjścia – albo poddać się jej urokowi i spróbować ową zagadkę rozwiązać, albo odwrócić rolę i rzucić zagadkowe wyzwanie Rusałce.
MIESZKANKI WÓD, LASÓW I PÓL
Co ciekawe te urodziwe byty kobiece zamieszkiwały wody i tereny podmokłe. Wśród Rusałek wyróżniamy także demony leśne i polne, które szalały w zielonym życie. Te ostatnie określane mianem „Żytnich panienek” podobno były w stanie załaskotać na śmierć. By uchronić się przed nimi ludzie rozpalali wielkie ogniska, oddawali się zabawie i puszczali wianki na wodę. Świętem Rusałek określano Zielone Świątki, natomiast w noc Kupały unikano także przechadzek po lesie, by nie rozdrażnić hasających pięknych, acz mrocznych bytów, które bez ustanku figlowały w zaciszu drzew.
MAMUNA – PRZECIWIEŃSTWO RUSAŁKI
Zupełnym wizualnym przeciwieństwem Rusałki była Mamuna, którą czasem nazywano Dziwożoną. Jawi się ona jako stara, brzydka kobieca postać, której ciało porastały włosy, a twarz poprzecinana była zmarszczkami. Cechą charakterystyczną Mamuny były także długie, rozciągnięte piersi i włosy często w rudym kolorze.
DLACZEGO POWSTAŁY LEGENDY O MAMUNIE?
Chcąc wyjaśnić etymologie legend o Mamunie musimy sięgnąć do czasów Słowiańskich. Jest to demon znany od dawien dawna, który podobnie jak Boginka zamieszkiwał tereny wodne, podmokłe, brzegi jezior i rzek. Jak głoszą legendy istotami tymi stawały się kobiety, które niechybnie zmarły, gdy w ich łonie rozwijało się dziecko, bądź odeszły tuż po porodzie. Podobno Mamuny mogły również powstawać z dusz nienarodzonych dzieci, jakie celowo poroniono, przez co mściły się na matkach, które powiły zdrowego potomka.
Dla prostych ludzi niewytłumaczalnym był fakt, iż z dwojga zdrowych rodziców o normalnym wyglądzie może sprowadzić na świat dziecię wykazujące cechy upośledzenia czy deformacji ciała. Stąd też by wyjaśnić ową niesprawiedliwość losu, pojawienie się takiego potomstwa przypisywano Mamunie, która mściła się za swój parszywy los na ciężarnych kobietach i położnicach, porywając zdrowe i piękne niemowlęta, w zamian podrzucając swoje brzydkie, upośledzone dzieci. Dlatego też społeczeństwo określało takie dzieci mianem podrzutków i odmieńców. Kobiety pragnęły uchronić siebie i swoje pociechy przed Zawistnymi Mamunami, stąd też wiązały na dziecięcych nadgarstkach czerwone kokardki, zawieszały wstążki w tym kolorze na kołyskach i chroniły malców przed księżycowym światłem. Również choroby wieku niemowlęcego przypisywano działaniu Dziwożon, które w ten sposób odbierały całe szczęście domownikom.
WSPÓLNA CECHA MAMUNY I RUSAŁKI
Mamuna i Rusałka miały jedną cechę wspólną – rodziły dzieci o przerażającym wyglądzie i deformacjach ciała, które podmieniały, bądź podrzucały. Dzięki wierzeniom w te wodne demony, dawniej wyjaśniano przyczynę wrodzonych niepełnosprawności.
Intrygujący jest fakt, iż do dzisiejszego dnia w trakcie spaceru możemy zauważyć czerwone wstążeczki przypięte do dziecięcych wózków, które mają przeciwdziałać urokom.
*Ilustracje zamieszczone we wpisie pochodzą z:
https://zszywka.pl/p/rusalki-wodne-17989417.html
