Święta Wielkanocne kojarzą się nam ze wspólnym śniadaniem, święceniem pokarmów, a nader wszystko z jajkami.
Już od zarania dziejów jajko stanowiło symbol odradzającego się życia. Dlatego też fascynacja jego symbolizmem ujawnia się w wielu kulturach świat. Jajko stanowi ważny element mitów kosmogonicznych i jest wyrazem początków wszystkiego. Dlatego też nie bez przyczyny operując łaciną powiemy: „ab ovo” – w dosłownym znaczeniu „od jajka”, co w tłumaczeniu na język przysłów: oznacza „od początku”.
„AB OVO” – SKĄD SIĘ WZIĘŁO POWIEDZENIE I CO OZNACZA?
Intrygująca jest też etymologia powiedzenia, które prawdopodobnie zrodziło się ze starorzymskiego zwyczaju rozpoczynania uczty właśnie od jajka. Tak rozpoczęty posiłek zwieńczony był spożyciem jabłek.
Stąd też wśród Rzymian znanym było powiedzenie „ab ovo”, jakie w całości brzmi: Ab ovo ad mala, czyli od jajka do jabłek”.
MITOLOGICZNE JAJA
Jajko miało znaczenie mitologiczne, ponieważ od zarania dziejów pojawiało się w wielu ludowych opowieściach, wyjaśniających chociażby powstawanie świata. Według niektórych kultur to właśnie z wszechogarniającego chaosu wyłoniło się olbrzymie jajko, będące początkiem wszystkiego.
Mity głoszą, że to właśnie z owego jaja wykluł się świat i wszystkie żywe istoty.
W mitologii śródziemnomorskiej jajo odnoszone jest do nieboskłonu, składającego się z siedmiu sfer. Wedle mitów z wnętrza jaja powstała ziemia, a z jego skorupy niebo. To również z jajka jakie zniosła uwiedziona przez boga Zeusa Leda mieli wykluć się Dioskurowie – bliźniacy i ubóstwiani herosi oraz najpiękniejsza bohaterka Iliady Homera – Helena Trojańska i Klitajmestra – królewna spartańska.
Z kolei w mitologii fińskiej kaczka złożyła sześć szczerozłotych jaj, natomiast siódme było z żelaza. Jak możemy przeczytać w jednym z heroicznych poematów, wpadły one do wody, dając początek ziemi, niebu oraz słońcu, powstałemu z żółtka jaja. Natomiast księżyc i gwiazdy pojawiły się na nieboskłonie za sprawą pstrych plam.
PISANKI MALOWALI JUŻ DAWNI SŁOWIANIE
Wśród ludów słowiańskich jajko było symbolem solarnym i wiązało się z kultem boga słońca. Stąd też stanowiło symbol początku i nowego życia. Jajku przypisywano również magiczną moc, która jest w stanie odgonić złe duchy, przeciwdziałając tym samym czarom i rzucanym urokom. W ludzkiej mentalności jajko długo funkcjonowało więc jako amulet, wykorzystywany w wielu obrzędach wiosennych, zwłaszcza tych związanych z kultem zmarłych.
To właśnie dlatego, że jajko utożsamiane było z panaceum na wszelkie zło i traktowane było jako talizman pełniący rolę zaklinacza dobra, wśród ludów Słowian zapoczątkowany został zwyczaj święcenia pisanek.
Dopiero z biegiem czasu na drodze chrystianizacji znana nam obecnie pisanka symbolicznie została przechwycona przez kościół i uznana za element wielkanocnej tradycji.
Ze względu jednak na fakt, iż proces wypierania religii etnicznych był długotrwały, to do dzisiejszego dnia dostrzegamy wiele analogii w wyrosłej na zwyczajach pogańskich wierze chrześcijańskiej.
Dowodem na to są pisanki malowane po dziś dzień, stanowiące ważną część świątecznych przygotowań.
KIEDY MALOWANO JAJKA?
Jeszcze za czasów pogańskich, jaja malowano na znak odrodzenia się przyrody i początek nowego życia.
Odbywało się to przed Jarymi Godami, które stanowiły kilkudniowy obrzęd związany z uczczeniem nadejścia wiosny i zakończeniem zimy.
Zima została przepędzona dopiero wówczas, gdy Słowienie utopili bądź spalili słomianą kukłę, czyli znaną nam wszystkim Marzannę. Ten magiczny rytuał zawsze miał miejsce w pierwszy dzień wiosny, kiedy to przypada czas równonocy wiosennej. Cały obrzęd miał charakter mocno symboliczny i odbywał się przy głośnych trzaskach batów, klekotania grzechotek, głośnych nawoływań, śpiewu i dźwięków popularnych w ten czas instrumentów muzycznych. Opisany wyżej zwyczaj był jednym z licznych obrzędów, wśród którym najistotniejszym było malowanie jajek, jakie w ten sposób stawały się pisankami.
JAKIE ZNACZENIE DLA SŁOWIAN MIAŁY PISANKI?
Malowane jaja miały przyczynić się do polepszenia bytu gospodarzy, wnieść dobrą energię do domostwa i zapewnić urodzaj. Do dnia dzisiejszego w niektórych wiejskich domach pozostał zwyczaj wysypywania jajecznych skorupek na pole. To właśnie wcześniej poświęcone, pozostałe po wielkanocnej uczcie skorupki miały przyczynić się do zebrania większych plonów.
OBECNE ZNACZENIE JAJKA W RELIGII CHRZEŚCIJAŃSKIEJ
Wśród Chrześcijan, jajko jest utożsamiane z nowym życiem i przezwyciężeniem śmierci przez Chrystusa Zmartwychwstałego. Jak śpiewamy w jednej z pieśni: „Zwycięzca śmierci, piekła i szatana” dokonuje aktu zmartwychwstania, napawając nas nadzieją, że i my również zmartwychwstaniemy. Walka życia ze śmiercią porównywania jest z przebijaniem się małego pisklęcia przez skorupkę jaja, gdzie mały kurczak jest znakiem Chrystusa.
W mentalności Chrześcijan bardzo ważnym zwyczajem jest dzielenie się jajkiem przy wielkanocnym śniadaniu. Podobnie jak ma to miejsce w Wigilię w przypadku opłatka, tak na Wielkanoc, poświęcone jajko jest formą podarku, ofiarowanego drugiej osobie z serdecznymi życzeniami dobrobytu i sił witalnych.
